Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/bosnjaci/public_html/db_fns.php on line 4

Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/bosnjaci/public_html/db_fns.php on line 4
Rožaje u K - Bosnjaci

Rožaje u K

Autor: Redžep Škrijelj

 

I. Ko je Šemsettin Sami?


Istaknuti poznavalac jezika, pozorišni pisac, književnik i autor rjeènika, Šemsettin (Šemseddin) Sami ili Sami Frašeri je roðen 1850. u blizini Janine (tur. Yanya), u Frašeru u današnjoj Grèkoj. Potièe iz vlastelinske porodice Halid-bega Frašerija i Emine-hanume, kæeri Imrahor Ilijas-bega, potomka sultan Bajazida (Bajezida) II i Mehmeda Fatiha. Osnovno obrazovanje je stekao u rodnom Frašeru, gdje je uzimao privatne èasove kod Kalkandelenli (Tetovca) Mahmud efendije. Nakon oèeve (1859.) i majèine (1861.) smrti, na inicijativu brata Abdul-bega, zajedno sa ostalom braæom preselio se u Janinu. Tamo se upisao u grèku ("Zossimaia skoli") osmogodišnju gimnaziju, koju je savladao za sedam godina. U njoj je nauèio grèki, italijanski i francuski jezik, a arapski i perzijski je usavršvao kod privatnih profesora. Nakon završetka školovanja otišao je u Istanbul gdje je poèeo raditi sa èuvenim albanskim reformatorom, Naimom Frašerijem (1872.) i pisati za istanbulske novine Hadika (Bašta). Šemsettin je takoðer prevodio sa francuskoga jezika, a iste godine (1872.) objavio je svoj prvi autorski roman na turskom jeziku „Taaººuk-ı Tal'at ve Fitnat" („Ljubav Talata i Fitnete")2, a autor je i prvog turskog rjeènika pod naslovom Kamusi Turki („Kâmûs-i Türki"). Bio je blizak s grupom ,,Albansko jedinstvo'' pod voðstvom njegovog brata Abdula, koja je nakon Berlinskog kongresa 1878. godine protestovala zbog pripajanja jednog dijela albanske teritorije Grèkoj. Usput je objavljivao tekstove o tadašnjem stanju na Balkanu i naglašavao da albanski narod ne želi da se odvoji od Osmanlijskog Carstva.

 

semsettin.jpg

Uz dopust sultana Abdulhamida II (1876 -1909) postao je èlan Saveta Albanske Zajednice. Sastavio je albansko latinièno pismo i osnove albanske gramatike koja je štampana u Bukureštu. Šemsudin Sami Frašeri ili Fraš'ri je jedan od najveæih uèenjaka iz doba Osmanlijske Turske, albanskog porijekla. U zrelijim godinama živio je u Istanbulu i pisao èlanke za razne novine i èasopise. Neke su bile zabranjivane, a i sam je od strane sultana Abdulhamida II (1876-1909) osuðivan na kuæni pritvor. Cijeli svoj život posvetio je izuèavanju turskog i drugih srodnih jezika. Kao vrsni filolog prouèavao je probleme jezika, vodeæi brigu o njegovoj puritanizaciji i izbjegavanju stranih rijeèi i pravila. Frašerijeva djela se uglavnom odnose na problematku jezika i najznaèajnije segmente osmanlijske kulture. Bio je žestok protivnik nazivanja turskog jezika osmanlijskim. Prema njegovom mišljenju, èitava skupina naroda koja je govorila turski, su Turci. Smatrao je tuðim, èak i one rijeèi koje su se nakon viševjekovnog korišæenja odomaæile u turskom jeziku.

Trudio se da neke od tih rijeèi, iz leksikom bogatijeg istoèno-turskog, prebaci u zapadno-turski. Smatrao je da osamdeset procenata rijeèi iz osmanlijskog jezika nemaju primjenu u široj komunikaciji. Uprkos svog osmanlijskog utjecaja, tvrdio je da ima problema pri nalaženju novih i adekvatnih rijeèi koje bi zamijenile one iz arapskog i perzijskog jezika. Pored publikacija, studija i nauènih radova na turskom jeziku, sprovodio je obimnija istraživanja na polju historije i geografije. Našoj kulturnoj i znanstvenoj javnosti je od najveæeg znaèaja njegovo višetomno djelo „Kamusu'l-A'lam" - enciklopedijski priruènik na turskom jeziku, saèinjen po uzoru na zapadne modele. Rjeènik sadrži vrlo korisne podatke o geografiji, historiji i kulturi balkanskih, ali i drugih naroda. Objavljen je na staroturskom (osmanlijskom) jeziku, sa kratkim naznakama na francuskom (fr. Dictionnaire Universel D'Histoire Et De Géographie). Ova se enciklopedija sastoji od šest svezaka, formata 30x21cm i ima 4.830 strana. Šemsettin Sami ef. Frašeri se ovim projektom evropskoj znanstvenoj javnosti predstavio kao svestrana liènost sa vrhunskim leksikografskim i znanstvenim potencijalom.

 

Naslovna stranica IV toma enciklopedije.jpg

Vrlo je znalaèki koristio svoja saznanja i provjerene (zvaniène) državne statistike koje je preuzimao iz Vilajetskih (Vilayet-i) ili Državnih (Devlet-i Aliyei Osmaniye) godišnjaka. Ova sjajna enciklopedija je imala ogroman znaèaj za ondašnju muslimansku, balkansku i svjetsku znanstvenu javnost, jer je odmah po izlasku iz štampe izazvala interesovanje i našla zasluženu primjenu u svim odgojno-obrazovnim institucijama imperije. Šestotomni geografsko-povijesni enciklopedijski priruènik ili leksikon Šemsettin Sami Frašerija sadrži veliki broj enciklopedijskih odrednica (jedinica) o Novopazarskom sandžaku, Crnoj Gori i Bosni i Hercegovini. U njemu se nalaze znaèajni historijsko-geografski i statistièki podaci o nekadašnjim bošnjaèkim gradovima: Sarajevu, Višegradu, Prijepolju, Novoj Varoši, Sjenici, Novom Pazaru, Rožajama, Akovu (Bijelom Polju), Tašlidži (Pljevljima), Kolašinu, Nikšiæu i njihovoj prošlosti, kao i važne podatke o osmanlijskoj arhitekturi, medresama i drugim javnim graðevinama na pomenutim prostorima.

Ujedno, Kamusu'l-Alam Šemsettin Samija ili Sami Frašerija, predstavlja prvu podrobniju enciklopediju Sandžaka i Bošnjaka uopšte. Najvažnije podatke o našim krajevima crpeo je jednim dijelom iz svojih empirijskih saznanja izvuèenih tokom njegovih, ne tako èestih posjeta oblastima Rumelije ili balkanskih dijelova Osmanlijske Imperije, dok je drugi, veæi dio, preuzimao iz relevantnih osmanlijskih statistika, èiju pouzdanost možemo utvrditi na osnovu èinjenica u vilajetskim i državnim (tur. Devlet) Salnamama ili Godišnjacima. Umro je 18. juna 1904. godine u Istanbulu nakon duge i teške teške bolesti.

 

II. TRGOVIŠTE (ROŽAJE) U KÂMÛSU'L-AL'ÂM-u

 

Transkripcija sa osmanlijskog jezika:


Tırgoviºte ( هتشوغرت ) - Kosova vilâyetinin İpek Sancağında kazâ merkezi bir küçuk kasaba olup, İpek ºark-ºimâlî cihetinde vâkî ve 3.000 kadar ahâlîli cemâadir. - Tırgoviºte kazâsi ºimâlen Yenipazar sancağiyle, garben Berane, cenûb-garbî cihetinden İpek, ºarkan dahi Mitroviçe kazâlariyle mahatt olup, 62 karyeli cemâadir. Arâzîsi taºlık olup, zahâ'iri az isede, merâileri ve hayvânât-ı çok olup, hayalî yag, ve penir ve saire ağnâm mahsûlâti ihraç olundugi gibi,ormanlarindan dahi hayâlî mikdâr kerâste kıta olunur. Ahâlîsi 25.000 kiºi zâdelerinde olup, kısm gelisi islâm ve kusûri hırıstiyândır. Ahâli Arnâvud ve Boºnâk lisânleriyle mütekellimdirler. Derûn kazâda 6 câmi ºerîf, 150 mağaza ve dükan, 6 mekteb, 1 kilise, mevcûttur. Hevâsi pek souk olup, kıºlari surekli ve ºiddetlidir.

 

Samijev tekst o Rozaju (Trgovistu).jpg

 

Prijevod na bosanskom jeziku:

 

Trgovište (Rožaje) se nalazi u Kosovskom vilajetu u Peækom sandžaku. To je mala kasaba i centar istoimene kaze, koja se nalazi na sjeveroistoènoj strani od Peæi sa ukupno oko 3.000 stanovnika.
- Kaza Trgovište se nalazi sjeverno od Novopazarskog sandžaka, zapadno od Berana, na jugozapadnoj strani od Peæi. Istoèno je još iz mitrovaèkih kaza ovde konaèište i zajednica od 62 sela. Predeo (tlo) je krševit. Zbog obilja pašnjaka razvijeno je stoèarstvo, pa se proizvodi izvrstan maslac, sir i ostali ovèiji proizvodi za izvoz. Tu su, takoðer, izvrsne kolièine drvene graðe iz njihovih šuma. Broj stanovnika se poveæao na 25.000 duša, pretežno islamskog i ostalog hrišæanskog življa. Stanovnici su arnautskog i bošnjaèkog govornog jezika. Unutar postojeæe kaze je 6 èasnih džamija, 150 magaza i duæana, 6 mekteba, 1 crkva. Klima je vrlo hladna, zime su duge i jake. (Podaci se odnose na kraj devetnaestog stoljeæa).

 

 

Literatura

1 H. T. Dağlıoğlu, ªemseddin Sami - Hayatı ve Eserleri, İstanbul 1934; takoðer: O. F. Akun, ªemsettin
Sami; u: İslam Ansıklopedisi, c. XI, 411-422.
2 O ovome detaljnije: M. Kaplan, Türk Edebiyatı Üzerinde Araºtırmalar, c. 2, İstanbul 1987, 73-92.
3 A. Levend, Türk Dilinde Geliºme ve Sadeleºme Safhaları, İstanbul 1949.
4 Enciklopedija Kamusu'l-Alam iz štampe izlazi u 6 tomova prema sljedeæem redoslijedu: sv. I - 1889; sv. III -
1891; sv. IV - 1894; sv. V - 1896; sv. VI - 1898; i (sa zakašnjenjem) sv. II - 1899;
Njen autor, Sami ef. Fraš'ri, se predstavlja kao svestrana liènost sa vrhunskim leksikografskim i znanstvenim potencijalom.
5 O izuzetnom znanstvenom putu Š. S. Frašerija vidjeti: H. Kaleshi, Burime Lidhur me studimin e Sami Frashërit,
BFF fe Prishtine, VIII-a, Prishtine 1971; takoðer: B. S. Levend, ªemsettın Sami, Ankara 1969;
6 ª. Tural, ªemseddin Sami, Istanbul 1999.
7 ªemsettin Sami, Kâmûsu'l-al'âm, u: Tarih ve Cografya Lugati (Dictionnaiere Universel D'Histoire et de Geographie,
t. Troiseme, par Ch. Samy-Bey Fraschery, Constantinople, 1891, 1639), c. 3, İstanbul 1308, 163.
8 Transkripcija i prijevod sa staroturskog, Redžep Škrijelj

Bošnjaèka rijeè 11-12, str. 102, 103, 104
Da li ste ?uli za bošnja?kog alhamijado pjesnika iz Sandžaka Sulejmana Tabakovi?a?

Poziv na saradnju

Postovani posjetioci,

Počeo je sa radom sajt Bosnjaci.rs čiji je osnovni cilj digitalizacija i postavljanje na internet baštine Bošnjaka.
Cilj nam je da u redakciju sajta uključimo što više ljudi i da objavimo što više materijala. Svi zainteresovani naučnici, književnici, fotografi, umjetnici mogu se javiti na redakcija@bosnjaci.rs da bi se dogovorili oko saradnje.
Također, pozivamo sve one koji su primijetili da neki rad nije objavljen kod nas, a da mu je tu mjesto, da nam se jave na isti mail.

Posljednji tekstovi

Aspekt Muminoviæeve kritièke filozofije

Šefket Krciæ

Utopicum kao indikacija krize humanuma

Rasim Muminoviæ

Bosna i Bošnjaci, jezik i pismo (II)

Muhsin Rizviæ

Bosna i Bošnjaci, jezik i pismo (I)

Muhsin Rizviæ

Kada prolazite kroz Sjeverin, otvorite prozor.... ili prièa o mom komšiji...

Nermin Hadzic

Pogrešna vaga

Hajro Ikiæ

Crna Bajka

Hajro Ikiæ

Sulejman Muftarevic-Heman

Ko smo mi Bošnjaci

Anonim

Poetsko

Anonim