Lična karta sandžačkih Bošnjaka

Autor: Esad Rahiæ

Bošnjaci su nacionalna zajednica koja naseljava centralnu Srbiju, naročito region Sandžak. Nemali broj Bošnjaka živi u Vojvodini, Beogradu i u većini opština u Srbiji. Prema podacima popisa stanovništva iz 2002. godine, u Srbiji živi 136.087 Bošnjaka, a većina od tog broja živi u opštinama Novi Pazar, Sjenica, Tutin, Prijepolje, Priboj i Nova Varoš. Oko 90.000 Bošnjaka živi u Crnoj Gori.

Karta Sandzaka u SCG.jpg

Karta Sandzaka u SCG_obrada.jpg

NACIONALNI SIMBOLI BOŠNJAKA su bosanska zastava kralja Tvrtka I Kotromanića i Nacionalna zastava i grb Bošnjaka u Srbiji i Crnoj Gori.

bosnjackigrb.jpg ft-bosnia.jpg

PORIJEKLO I HISTORIJA - Bošnjaci Sandžaka su južnoslovenskog porijekla i predstavljaju dio jedinstvenog nacionalnog korpusa sa Bošnjacima Bosne i Hercegovine. Bošnjaci, kao i drugi narodi Balkana, nastali su miješanjem doseljenih slavenskih plemena sa zatečenim stanovništvom na Balkanu i drugim narodima koji su u narednim stoljećima živjeli u Bosni i bili tokom vremena asimilirani.
Državni embrion koji je nastao u gornjem I srednjem toku rijeke Bosne postepeno se širio na susjedne oblasti. Srednjovjekovnom bosanskom državom vlada dinastija Kotromanić a čiji su najznačajniji predstvnici bili Ban Kulin (1180-1204), Stjepan II Kotromanić (1314-1353), koji je udvostručio teritoriju bosanske države, i svojevremeno najmoćniji južnoslovenski vladar Tvrtko I Kotromanić (1353-1391), koji se sa ponosom tituliše kao "kralj Srbije, Bosne, Dalmacije, Hrvatske i Primorja". Već od 1373. godine veći dio današnjeg Sandžaka se nalazi u sastavu bosanske države. Bosansko kraljevstvo 1463. godine osvajaju Osmanlije, a Hercegovinu 1482. godine.

U periodu od 1455. do 1465. godine područje Novopazarskog sandžaka je ušlo u sastav Osmanlijskog carstva, kao dio Bosanskog sandžaka, a od XVI stoljeća Bosanskog pašaluka. Bosanski sandžak se dijelio na vilajete, a jedan od njih je bio Novopazarski vilajet. Najznamenitija ličnost ovoga vremena je osnivač Novog Pazara Gazi Isa-beg Ishaković. Krajem XVIII stoljeća, tj. 1790. godine osniva se nova administrativno-teritorijalna jedinica koja je u historiji poznata kao Novopazarski sandžak sa sjedištem do sredine XIX stoljeća u Novom Pazaru, a kasnije u Sjenici.

Sandžački Bošnjaci masovno učestvuju u nacionalnom pokretu Husein bega Gradaščević a za autonomiju Bosne (1830-31. godine). Sve do 1877. godine Novopazarski sandžak je bio šesti, najistočniji sandžak Bosanskog pašaluka. Osmanlijsko carstvo u strahu od mogućnosti da pri okupaciji Bosne i Hercegovine
Austro-Ugarska može okupirati i Novopazarski sandžak, odvaja Sandžak od Bosne
i pripaja ga noformiranom Kosovskom vilajetu u čijem sastavu ostaje sve do balkanskih
ratova. Poslije balkanskih ratova karta Balkana se mijenja. Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Prijepolje, Priboj i Nova Varoš ulaze u sastav Kraljevine Srbije. Tokom svjetskih ratova, Prvog i Drugog, Bošnjaci su učestvovali kao vojnici u sastavu
vojske Kraljevine Srbije i partizanskih jedinica. U Prvom svjetskom ratu su se istakli pri
junačkoj odbrani Beograda 1915. godine. Kao đurumlije - dobrovoljci su slati na ruskotursko ratište. Većina njih je izginula na frontu u Galiciji.

U Drugom svjetskom ratu u okviru antifašističkog otpora i posebno 37. sandžačke divizije učestvovalo je oko 15.000 Bošnjaka. Po završetku Drugog svjetskog rata teritorija Sandžaka je podjeljena između Republike Srbije i Republike Crne Gore. Zbog toga, i nakon ukidanja školstva na bosanskom jeziku, u čitavom XX stoljeću zabilježeno je iseljavanje bošnjačkog stanovništva u Tursku, Ameriku i druge zapadnoevropske zemlje. 

JEZIK Bošnjaka je bosanski. Jezičko nasljeđe sandžačkih Bošnjaka vezuje se za najkarakteristič nije osobine bosanskog jezika kao što su raširena upotreba turcizama i suglasnika h. Najpoznatiji pisani dokument bosanskog jezika je Povelja Kulina bana iz XII stoljeća.

PISMO Bošnjaka od perioda austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine je latinica.
U bosanskoj kulturnoj historiji značajnu I nezaobilaznu ulogu imalo je bosansko srednjevjekovno pismo bosančica (bosanska brzopisna ćirilica) i arebica, tj. arapsko pismo prilagođeno glasovnim potrebama bosanskogajezika.

VJERA Bošnjaka je islam. Tokom srednjeg vijeka stanovništvo Bosne je pripadalo najvećim dijelom Crkvi bosanskoj čiji su vjernici poznati pod imenom bogumili ili patareni, i dijelom katoličkoj i pravoslavnoj crkvi. Dolaskom Osmanlija pokoreno stanovništvo je bilo izloženo procesu islamizacije. Vjerska tolerancija Osmanlija i izvjesne sličnosti bogumilstva sa islamom su bile od presudnog značaja u procesu
masovnog primanja islama od strane "dobrih Bošnjana".
Islamsko učenje je izloženo u svetoj knjizi muslimana Kur'anu, koji je ujedno i zbornik
islamskih vjerskih obreda i zakona. Uz Kur'an značajan oslonac islamske vjere
čini hadiska tradicija ili predaja, odnosno obavijest o postupcima ili izrekama posljednjeg
Božijeg poslanika Muhammeda i njegovih drugova (ashaba).
Pripadnici islama svoje vjerske obaveze izvršavaju ili u svojim domovima ili u sakralnim
objektima: džamijama, mesdžidima (omanje džamije najčešće bez minareta i mimbera),
derviškim tekijama ili na otvorenom prostoru, na tzv. musalama.

NACIONALNI BLAGDANI su Ramazanski I Kurban-bajram kao tradicionalni narodni blagdani, 11. maj Dan bošnjačke nacionalne zastave, 20. novembar Dan ZAVNOS-a ili Sandžaka i 11. juli kao Dan sjećanja.

IDENTITET Bošnjaci iskazuju kroz:

* Narodne običaje i vjerovanja
Vjerovanje u pravdu i sudbinu, poštovanje roditelja, kult komšije, gostoljubivost, čuvanje
obraza i časti, halal (časna) i haram (zabranjena) zarada, milostinja (džumertanluk), hajrati (ulaganje svog bogatstva u opšta dobra), poštovanje starih ljudi i solidarnost pri smrtnim slučajevima.

* Tradicionalnu nošnju

Nosnje zajedno.jpg

* Umjetnost

Najstariji spomenici materijalne kulture Bošnjaka iz predislamskog perioda su nadgrobni spomenici - stećci sa svojom jedinstvenom ornamentikom. Do današnjih dana, održao se veći broj stećaka na područ ju sandžačkih opština: Priboj, Prijepolje I Bijelo Polje.

* Narodnu dekorativnu umjetnost - iskazanu kroz zanatske vještine. Domaće zanatlije, u Sandžaku bile su poznate po izradi oružja sa najrazličitijim ukrasnim elementima, po predmetima u metalu (ibrici, čaše, pribor za kahvu, poslužavnici, fenjeri...) sa reljefnim šarama i rezbarijama, preuzetih arapskih i persijskih motiva, po vezu na platnu kao i u ćilimarstvu (sjenički ćilimi). U nizu umjetničkih zanata
ističu se i lončarstvo i proizvodnja ukrasne kože - sahtijana.

* Kaligrafija (iluminacija knjiga) - zauzima istaknuto mjesto u kulturnoj baštini Bošnjaka
i dio je nacionalnog identiteta. Vajarstvo (kiparstvo) iskazano je. uglavnom, u plitkoreljefnim dekoracijama unutrašnjosti objekata i slikarstvo (naročito cvjetna i geometrijska ornamentika u džamijama).

* Arhitektura je iskazana kroz spomenike kao što su Isa-begov hamam u Novom Pazaru (sredina XV stoljeća), Altun alem džamija u Novom Pazaru (prva polovina XVI stoljeća), Husein-pašina džamija u Pljevljima (druga polovina XVI stoljeća) i Sultan Valide džamija u Sjenici (krajem XIX stoljeća).

* Tradicionalnu bošnjačku ishranu - slana jela: jahnija, musaka, ćuftad, boin, mantije,
ćevapi, tatar-burek, paća-burek, birijan, đuveč, ćimbur, paća i dr. Od slatkih jela pome-
nućemo: halvu, ćeten halva, tatlije, baklave, kadaif, zerde, peljte, hašure, đunarije, dudove, gurabije i dr.

* Muzika - vokalna tradicija ili narodno pjevanje je najrasprostranjeniji oblik muzičkog
stvaralaštva. Pjevale su se i pjevaju epske, lirske i lirsko-epske pjesme balade/sevdalinke.
Tokom mjeseca Ramazana (mjesec posta) ljudi su se sakupljali (u kahvama, poseci /posijela) i tokom noći slušali i pjevali tradicionalne bošnjačke duhovne pjesme kaside i ilahije. Kod Bošnjaka su njegovane posleničke, svatovske i ljubavne lirske pjesme.
Narodno pjevanje u ovom kraju javlja se kao jednoglasno i dvoglasno. Za Novi Pazar i Tutin karakteristično je jednoglasno pjevanje, dok Pešterskosjeničku visoravan odlikuje,
pored jednoglasnog, i dvoglasno pjevanje. Najzastupljeniji oblik pjesama u ovom kraju bila je sevdalinka kroz koju se iskazuje čežnja kroz sevdah i dert (ljubav i tuga).
Pjevana je u porodičnom krugu bez instrumentalne pratnje, a ređe na slavljima (uglavnom ženskim) bez ili sa instrumentalnom pratnjom (tamburica, karaduzen,
saz...).

avdo.jpg* Književnost Bošnjaka je izražena u narodnom i umjetničkom stvaralaštvu. Usmeno
stvaralaštvo Bošnjaka dostiglo je svoj najveći domet u epskom stvaralaštvu, čiji fond iznosi oko pola miliona stihova. Ispjevane su u stihu desetercu, najčešće bez rime. One se zovu još i kraješnice, jer se smatra da su potekle sa rubnih predjela turskog carstva, gdje su najčešće vođene borbe i bojevi opjevani. Najpoznatiji epski pjevač iz Sandžaka je Avdo Međedović (1866-1953), autor čuvenog epa "Ženidba Smailagić Mehe" (12.226 stihova), dugog kao "Ilijada" i "Odiseja". Ostale vrste bošnjačkih narodnih umotvorina su: priče (hićaje), bajke, predanja, zagonetke, poslovice i anegdote.
U vrijeme osmanske vlasti na tlu Novopazarskog Sandžaka je živjelo više književnih stvaraoca koji su pisali poeziju i prozu na staroosmanskom i drugim orijentalnim
jezicima. Posebno mjesto zauzimaju Ahmed Gurbi Baba iz Novog Pazara i Sabit Užičanin iz 17. stoljeća. Na svom maternjem jeziku prilagođenim arapskim
pismom (arebicom) Bošnjaci su stvarali tzv. Alhamijado književnost. Od autora ove
autohtone književnosti Bošnjaka izdvajamo Sulejmana Tabakovića i Ibrahima Biočaka iz 19. stoljeća. Što se tiče savremenog književnog stvralaštva najpoznatije sandžačko književno ime je svakako Ćamil Sijarić (1913-1989). U plejadu velikih imena mogu se ubrojati takođe Husein Bašić, Muhamed Abdagić, Ismet Rebronja, Safet Sijarić, Sinan Gudžević, Murat Baltić, a, svakako, treba pomenuti i Fehima Kajevića, Refika Ličinu, Hoda Katala i dr.

ZNAČAJNE LIČNOSTI

Murat ef Seceragic.jpg- Murat-efendija Šećeragić (1890-1980), vjerski poglavar i političar. Rođen u Prijepolju 1890. godine. Višu medresu završio u Pljevljima, a u Istanbulu šerijatsko-pravnu školu.
U Kraljevini Jugoslaviji bio je vrhovni šerijatski sudija i komesar Islamske vjerske zajednice za Sandžak, Crnu Goru i Srbiju. Od početka Drugog svjetskog rata izjašnjavao se kao pristalica sloge, a protivnik bratoubilačkih sukoba između Srba i Bošnjaka. Od septembra 1943. priključio se NOP-u. Na osnivačkoj skupšitini
Zemaljskog antifašističkog vijeća (ZAVNO) Sandžaka, 20. Ll 1943. godine u Pljevljima izabran je za potpredsjednika Izvršnog odbora ove narodne skupštine Sandžaka i obavljao je tu dužnost do ukidanja autonomije ove oblasti, 29. marta 1945. godine u Novom Pazaru. U poslijeratnom periodu bio je poslanik u Skupštini Srbije i zamjenik poglavara Islamske zajednice Jugoslavije.

- Muhamed Abdagić - Rođen 1916. u Sjenici. Umro 1991. godine u Novom Pazaru. Autor je više književnih djela od kojih su mu najpoznatiji romani: "Feniks", "Zemlja", "Zamka", "Duge studene zime". Takođe je pisao pripovjetke, drame i poeziju.

- Dr Ejup Mušović je rođen u Tutinu 1930. godine. Najveći sandžački historičar. Objavio je nekoliko knjiga od kojih su najznačajnije: "Etnički procesi i etnička struktura stanovništva Novog Pazara", "Muhamed Abdagic.jpgTutin i okolina", "Muslimansko stanovništvo od pada Despotovine 1459. i njegova sudbina", "Muslimansko stanovništvo Crne Gore" i dr. Objavio je na desetine originalnihEjup Musovic.jpg naučnih radova. Osnivač je Novopazarskog muzeja
i zbornika. Umro je u Novom Pazaru 1995. godine.

 

 

Da li ste èuli za bošnjaèkog alhamijado pjesnika iz Sandžaka Sulejmana Tabakoviæa?

Poziv na saradnju

Postovani posjetioci,

Počeo je sa radom sajt Bosnjaci.rs čiji je osnovni cilj digitalizacija i postavljanje na internet baštine Bošnjaka.
Cilj nam je da u redakciju sajta uključimo što više ljudi i da objavimo što više materijala. Svi zainteresovani naučnici, književnici, fotografi, umjetnici mogu se javiti na redakcija@bosnjaci.rs da bi se dogovorili oko saradnje.
Također, pozivamo sve one koji su primijetili da neki rad nije objavljen kod nas, a da mu je tu mjesto, da nam se jave na isti mail.

Posljednji tekstovi

Kada prolazite kroz Sjeverin, otvorite prozor.... ili prica o mom komsiji...

Nermin Hadzic

Pogrešna vaga

Hajro Ikiæ

Crna Bajka

Hajro Ikiæ

Ćilimarstvo u sjeničkom kraju

Sulejman Muftarevic-Heman

Ko smo mi Bošnjaci

Muhamed Filipovic

Poetsko „Kolo prijatelja“

Anonim

Slovo o bogomilima Sandžaka

Redžep Škrijelj

Rožaje u KÂMÛSU'L-AL'ÂM-u Šemsettina Samija

Redžep Škrijelj

Zlatan Čolaković ( Zagreb,13. II 1955- Boston 20.XII 2008)

Šerbo Rastoder

Bosanska crkva: Novo tumačenje

Muhedin Fijuljanin