Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/bosnjaci/public_html/db_fns.php on line 4

Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/bosnjaci/public_html/db_fns.php on line 4
Novopazarski Jevreji - Bosnjaci

Novopazarski Jevreji

Autor: Ejup Mušoviæ

 

Jevreji su davnašnji stanovnici Novog Pazara i u etnièki razlièitom sastavu stanovnika grada na Raški oni su igrali vrlo znaèajnu ulogu u privrednom životu ovog grada, osobito u poslednjim stoleæima, odreðenije - od onog vremena kada su prestali da postoje Dubrovèani kao stanovnici Novog Pazara. Novopazarski Jevreji su Sefardi i u Novi Pazar su došli iz Sarajeva. Tome ide u prilog i èinjenica da su sve do Prvog svetskog rata znali da govore španski isto kao i oni u Sarajevu. O vremenu doseljavanja Jevreja u Novi Pazar nemamo taènih podataka. Koliko je do sada poznato, oni se ovde prvi put pominju u XVIII veku. Meðutim, može se pretpostaviti da je Jevreja u Novom Pazaru moralo biti mnogo pre, moguæe još u XVI veku. No, i oni su se, poput drugih žitelja Novog Pazara, u brojnim i èestim seobama selili, o èemu nam govore i oni statistièki podaci koje posedujemo o novopazarskim Jevrejima iz XIX veka.

Novi Pazar je od svog osnivanja (1461. godine), a osobito u XVI i XVII veku, bio veliki trgovaèki grad do koga su dolazile skoro najvažnije srednjobalkanske komunikacije: Dubrovaèki, Bosanski i Zetski (jednim delom) put, da bi se odavde raèvali u nekoliko pravaca koji su vodili ka istoku - prema Solunu, Sofiji i Carigradu, i na severu prema Beogradu. Trgovina koja se tim putevima odvijala preko Novog Pazara bila je vrlo obimna i to je glavni razlog stoje Novi Pazar izrastao u vrlo veliki i znaèajan privredni centar. Tako je u XVII veku bio jedan od najveæih gradova na srednjem Balkanu, a u Bosanskom pašaluku, kome je tada administrativno pripadao, bio je drugi grad po velièini, odmah iza Sarajeva. Jevreji su takve, da kažemo, velike trgovaèke centre, gde se živelo od trgovine, vrlo rano naseljavali, jer su oni bili vrlo dobri trgovci i uglavnom živeli od trgovine. Uz to i sami Turci su, još od XV veka "podsticali doseljavanje Jevreja u gradove, jer su ih smatrali elementom koji razvija trgovinu i donosi blagodet".
T. Ðorðeviæ istièe da su Jevreji morali biti stanovnici svih veæih gradova na Balkanu još u XVI veku i da se u Sarajevu pominju još 1541. godine. Prema tome, logika nas vodi ka tome da su Jevreji morali biti stanovnici Novog Pazara mnogo pre nego što se pominju, dakle, pre XVIII veka. U jednom dubrovaèkom izveštaju iz 1776. godine stoji da su sinovi Luke Miljkoviæa, dubrovaèkog trgovca iz Novog Pazara, ustupili svoj bezistan u Novom Pazaru, jevrejskim trgovcima. Od tada Jevreji se vrlo èesto pominju u Novom Pazaru. Skoro svi putopisci koji su od kraja XVIII veka prolazili kroz Novi Pazar navode, pored ostalih, i Jevreje kao stanovnike Novog Pazara. Tako Andre Šomat istièe 1807. godine da je u Novom Pazaru bilo sto Jevreja. Smatra se da je u to vreme u evropskoj Turskoj živelo oko 300 hiljada Jevreja. Ivan F. Jukiæ istièe da se meðu èetiri hiljade novopazarskih domova nalazi i pet jevrejskih. Do ovakvog smanjenja broja Jevreja u Novom Pazaru u odnosu na 1807. godinu, kada ih je bilo stotinak, došlo je zbog Karaðorðevih akcija na Novi Pazar 1809. godine, kada je ovaj grad mnogo stradao i kada je njegovo stanovništvo bilo primorano da se privremeno ili trajno skloni iz njega. Pretpostavljamo da je tada i mnogo Jevreja napustilo Novi Pazar, da su otišli u Sarajevo pa su se neki kasnije vratili a da se drugi nisu ni vraæali. Po Rusou u Novom Pazaru je 1866. godine bilo 200 Jevreja. Tridesetak godina kasnije (1896) registrovano je u Novom Pazaru 156 jevrejskih stanovnika: 73 muška i 83 ženska lica. Poslednji statistièki podatak o broju Jevreja ostao nam je iz 1942. godine, kada su ih nemaèki fašisti povezane proterali za Beograd, da bi ih tamo likvidirali na Sajmištu. Tada ih je u Novom Pazaru (u opštini) bilo 292.

Novopazarski Jevreji su igrali vrlo znaèajnu ulogu u privrednom životu Novog Pazara. Oni su se uglavnom bavili trgovinom i u tom pogledu, reklo bi se, vrlo uspešno zamenili dubrovaèke trgovce nastanjene u Novom Pazaru. Od 1882. godine oni su bili nosioci gro kapitala u Novom Pazaru. Na osnovu podataka prikupljenih 1961. godine Jevreji su u Novom Pazaru imali: 75 kuæa, 32 duæana i u samoj okolini grada 25 njiva. Trideset i tri porodice bavile su se iskljuèivo trgovinom. Tri jevrejska trgovca bili su najbogatiji ljudi u gradu. Zanatom se bavilo osam porodica, službenika je bilo sedam, radnika tri i ostalih sedam. Navodi se da su Jevreji u Novom Pazaru imali svoju školu; nju su mogla pohaðati samo jevrejska deca. Meðutim, mali je broj onih koji su nastavljali školovanje u srednjim školama i na fakultetima. Iz upisnica Gimnazije u Novom Pazaru, za period do Drugog svetskog rata, vidi se da je u njoj bilo i uèenika Jevreja. Meðutim, njihov uspeh je bio proseèan i u tom pogledu nije bilo onih koji su odskakali sa uspehom od ostalih uèenika.

Sedište jevrejske opštine bilo je u Novom Pazaru. Tu su im bili kapele i groblje. Prema tome, molitve su obavljali u sinagogi u Novom Pazaru i sahranjivali su se na svom groblju, takoðe u Novom Pazaru, bez obzira da li živeli u Novom Pazaru ili nekom drugom mestu novopazarske jevrejske opštine. Jevrejska sinagoga oèuvana je do naših dana ali je u jako zapuštenom stanju. Nalazi se u centru Novog Pazara, na središnjem delu reke Raške, s njene desne strane, stotinak metara nizvodno od glavnog gradskog mosta. Do pre desetak godina pored sinagoge se nalazio drveni most (poznat ovde kao

Da li ste ?uli za bošnja?kog alhamijado pjesnika iz Sandžaka Sulejmana Tabakovi?a?

Poziv na saradnju

Postovani posjetioci,

Počeo je sa radom sajt Bosnjaci.rs čiji je osnovni cilj digitalizacija i postavljanje na internet baštine Bošnjaka.
Cilj nam je da u redakciju sajta uključimo što više ljudi i da objavimo što više materijala. Svi zainteresovani naučnici, književnici, fotografi, umjetnici mogu se javiti na redakcija@bosnjaci.rs da bi se dogovorili oko saradnje.
Također, pozivamo sve one koji su primijetili da neki rad nije objavljen kod nas, a da mu je tu mjesto, da nam se jave na isti mail.

Posljednji tekstovi

Aspekt Muminoviæeve kritièke filozofije

Šefket Krciæ

Utopicum kao indikacija krize humanuma

Rasim Muminoviæ

Bosna i Bošnjaci, jezik i pismo (II)

Muhsin Rizviæ

Bosna i Bošnjaci, jezik i pismo (I)

Muhsin Rizviæ

Kada prolazite kroz Sjeverin, otvorite prozor.... ili prièa o mom komšiji...

Nermin Hadzic

Pogrešna vaga

Hajro Ikiæ

Crna Bajka

Hajro Ikiæ

Sulejman Muftarevic-Heman

Ko smo mi Bošnjaci

Anonim

Poetsko

Anonim