Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/bosnjaci/public_html/db_fns.php on line 4

Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/bosnjaci/public_html/db_fns.php on line 4
Šerijatski sudovi u kraljevini Jugoslaviji - Bosnjaci

Šerijatski sudovi u kraljevini Jugoslaviji

Autor: Senko Rašljanin

 

U jugoslovenskoj državi 1918-1941. godine muslimansko stanovništvo je pitanja iz domena liènog statusa, porodiènog i naslednog prava i poslova vezanih za institucije islamskih zadužbina, (vakufa) rešavalo po propisima šerijatskog prava, a za tu namenu ustrojeni su posebni državni organi - šerijatski sudovi. Primena pravnih propisa po personalnom principu, za koji je u ovom sluèaju bila odluèujuæa verska pripadnost graðana jedne države, jer u ovom periodu muslimanska populacija je samo tako tretirana i priznavana, i postojanje posebnih odeljenja državnih sudova u tu svrhu, predstavlja neobiènu pojavu za istoriju modernih graðanskih država i društava. Jugoslavenska država, kao i najveæi broj država u ovom periodu, osnovana je i ustrojena na nacionalnom naèelu i principu teritorijalne primene pravnih propisa. U tom svetlu, šerijatsko pravo i šerijatski sudovi u Jugoslaviji od 1918-1941. godine, kao i sliène pojave u drugim zemljama sa muslimanskim manjinama, predstavljaju pojave od nesumnjivog interesa za pravnu istoriju. U ovom sluèaju, dato pitanje spada u oblast zanimanja kako pravne istorije jugoslavenskih naroda, tako i opšte istorije šerijatskog prava, koje se i danas primenjuje u znatnom delu sveta.

Postojanje i funkcionisanje šerijatskih sudova u Jugoslaviji 1918 -1941. godine predstavlja poslednju etapu u primeni šerijatskog prava putem državnih vlasti u ovim krajevima. U vremenu od pojave islama na jugoslavenskom podruèju pa do prvih decenija dvadesetog veka, ustanova šerijatskih sudova je doživela brojne i znaèajne promene. Došlo je do promena u državno-pravnom i kulturno-civilizacijskom okviru u kome su ovi sudovi delovali, u njihovom ureðenju i nadležnosti, pravu koje su primenjivali, društvenoj funkciji koju su vršili itd. To omoguæava da se u analizi poslednje etape u istoriji šerijatskih sudova i primeni šerijatskog prava u jugoslavenskim krajevima utvrðuju elementi stalnosti i promene, starog i novog i da se prati interakcija faktora razlièitog društvenog, pravnog i ideološkog porekla. U našoj dosadašnjoj literaturi gotovo da je izostao pokušaj da se obradi i istraži kako ustanova šerijatskih sudova u jugoslavenskim krajevima tako i pravna materija koja je primenjivana. U studijama, raspravama i èlancima posveæenim državno-pravnim pitanjima osmanlijskog perioda istorije jugoslavenskih naroda mogu se naæi vredni podaci o šerijatskim sudovima i primeni šerijatskog prava. Tu spadaju radovi Avda Suæeske, Mehmeda Begoviæa, Mehmeda Handžiæa, Hamida Hadžibegiæa, Ahmeda S. Alièiæa, Fikreta Karèiæa i drugih. Nekoliko autora bavilo se šerijatskim sudovima u Bosni i Hercegovini u vreme austrougarske uprave (Šaæir Sikiriæ, Mihajlo Zobkow, Adalbert Shek i dr.). Iz radova navedenih autora mogu se steæi odreðena obaveštenja koja su od znaèaja za praæenje i razumevanje naše teme.

U prikazu literature koja se na odreðeni naèin bari ovom temom svakako da na prvom mestu dolazi doktorska disertacija Mehmeda Begoviæa ,,De l' Evolution du Droit Musulman en Yougoslavie'' (Alger, 1930), kao do sada najpotpunije izlaganje ovog problema. Jedna treæina ove knjige posveæena je pitanju šerijatskih sudova u Jugoslaviji dok se ostali deo studije bavi opštim problemom evolucije šerijatskog prava u Jugoslaviji. Dat je, izmeðu ostalog, istorijski pregled razvoja šerijatskog sudstva u jugoslavenskim krajevima i ponuðena je odreðena periodizacija ovog procesa. Zatim je obraðena aktuelna organizacija šerijatskih sudova u Jugoslaviji tridesetih godina ovog veka, njihova nadležnost i postupak koji se primenjivao. Okolnost da je doktorska disertacija pisana i štampana neposredno nakon zakonskog ureðenja šerijatskih sudova imala je za posledicu da se autor, pored istorijskog uvoda, uglavnom ogranièio na normativno-pravni prikaz ove ustanove. On se nije upuštao u analizu društvenih, politièkih i pravnih okolnosti koje su dovele do obaveznog važenja šerijatskog prava u odreðenim pitanjima i oblastima, kao i uspostavljanja državnih šerijatskih sudova. U isto vreme, on nije dao detaljniju analizu njihovog statusa. Mora se naglasiti da je autor bio objektivno spreèen da se bavi pitanjima sprovoðenja Zakona o ureðenju šerijatskih sudova i Zakona šerijatskim sudijama iz 1929. godine kao i analizom sudske prakse i sliènih pitanja.

Na drugom mestu meðu literaturom o šerijatskim sudovima dolazi nekoliko èlanaka u kojima je izložena istorija i struktura ovih ustanova u jugoslavenskim krajevima, a posebno u Bosni i Hercegovini. Ovi radovi su nastali u vezi sa aktuelnim pitanjima regulisanja šerijatskog sudstva i imali su, pored nauènih, i praktiène ciljeve. U njima su iznošena mišljenja o karakteru koji šerijatski sudovi imaju u pojedinim delovima zemlje ili o statusu kakav bi trebalo zadobiti po tadašnjem jugoslovenskom zakonodavstvu. Tu spadaju radovi: hafiza Abdulaha Bušatliæa, ,,O ustrojstvu i nadležnosti šerijatskih sudova u Bosni i Hercegovini'' (Arhiv za pravne i društvene nauke (Arhiv), br, 2/1923, 116-124), Mihajla Zobkowa, ,,Šerijatski sudovi'' (Arhiv, br. 1/1924, 49-59), Ali Riza Prohiæa, ,,Bosna ve Hersek šeriat mehakimi'' - ,,Šerijatski sudovi u Bosni i Hercegovini'' (Pravda - kalendar za godinu 1820, 39-41). Rad Bertolda Eisnera, ,,Šerijatsko pravo i naš jedinstveni graðanski zakonik'' (Pravosuðe, br. 6/1936, l-16) predstavlja u ovoj vrsti najcelovitiji prikaz primene šerijatskog prava u jugoslavenskoj graðanskoj državi. Pisan u vreme kada se ustalila organizacija šerijatskih sudova i praktièno rešila veæina spornih pitanja, ovaj rad, u okviru problema u odnosu šerijata prema pokušaju izjednaèenja graðanskog prava, dotièe se i niza drugih teorijskopravnih pitanja kao što je znaèaj njegove primene, potreba kodifikacije na srpskohrvaiskom jeziku i slièno. U ovu vrstu literature spada i èlanak koji je napisao Milan Barloš, ,,Obaveznost šerijatskog prava'' (Arhiv, br. 6/1936, 499-503). To je jedno od retkih mesta u jugoslavenskoj literaturi toga doba posveæeno iskljuèivo implikacijama meðunarodne garancije primene šerijatskog prava u tadašnjoj Jugoslaviji. Šerijatskom pravu i šerijatskim sudovima posvetio je pažnju i Mehmed Begoviæ u radu ,,Organizacija islamske verske zajednice u Kraljevini Jugoslaviji'' (Arhiv, br. 5/1933,375-387). Iako su u ovim radovima dati vredni podaci kako o šerijatskom pravu i njegovoj primeni tako i o uspostavljanju, ureðenju, delovanju i karakteru šerijatskih sudova, njihov glavni nedostatak je ogranièenost na odreðena pitanja ili pojedine periode u procesu delovanja ovih ustanova.

Na treæe mesto dolaze dela u kojima se u opštem kontekstu izlaganja obraðuju pojedina pitanja iz ove oblasti. To su uglavnom sistematska izlaganja šerijatskog materijalnog i procesnog prava i izlaganja o pojedinimgranama jugoslavenskog pravnog sistema. U prvu grupu radova ove vrste spadaju dela A. Bušatliæa, ,,Šerijatsko-sudski postupnik s formularima'' (Sarajevo, 1926) i ,,Porodièno i nasljedno pravo Muslimana'' (Sarajevo, 1926); Mehmeda Begoviæa, ,,Šerijatsko braèno pravo sa kratkim uvodom u izuèavanje šerijatsko prava'' (Beograd, 1936) i Abdulaha Školjiæa, ,,Šerijatsko nasljedno pravo'' (Sarajevo, 1941). U ovim radovima se govori o pojedinim ustanovama šerijatskog prava, ali i o nadležnosti šerijatskih sudova u izvesnim pitanjima, šerijatsko-sudskoj praksi u tadašnjoj Jugoslaviji i pokušajima da se putem nje reformišu i sami šerijatskopravni propisi. U drugu grupu ove vrste spadaju sistematska izlaganja pojedinih grana ili problema celokupnog jugoslavenskog pravnog sistema toga doba. To su radovi Dragutina Tomca, ,,Ustav i braèno pravo'' (Zagreb, 1925), Sreæka Culje, ,,Graðansko procesno pravo Kraljevine Jugoslavije I-II'' (Beograd, 1936-1938) i Slobodana Jovanoviæa, ,,Ustavno pravo Kraljevine Srba, Hravata i Slovenaca'' (Beograd, 1924). Na ovome mestu treba posebno istaæi i podvuæi celokupno delo Dragutina Tomca. Prilikom razmatranja obaveznosti šerijatskog prava i karaktera šerijatskih sudova, on je pristupio istorijskom tumaèenju èlana 109 Vidovdanskog ustava i, po našem saznanju, prvi u jugoslavenskoj literatuiri toga vremena ukazao na politièke okolnosti i pravne posledice ustavne garancije šerijatskih sudova. Na èetvrtom mestu meðu literaturom o Šerijatskom pravu i šerijatskim sudovima u Jugoslaviji dolaze brojni, mahom kraæi, radovi koji se bave pojedinim važnijim, odnosno spornim pitanjima iz primene šerijatskog prava i nadležnosti i prakse šerijatskih sudova. To su, pre svega, radovi Ahmeda Bušatliæa, Mehmeda Ali

Literatura


1 Joseph Schacht, Islamic Religious Law, The Legacy of Islam, Oxford 1979, 392.

2 Više o tome vidi, S. G. Vesey Fitzgerald, Nature and Sources of the Shariah, Law in the Middle East, I, ed. M. Khadduri and Liebesny, Washington, 1955, 85 i dalje.

3 O izvorima šerijatskog prava vidi, Amin Ahsan Islahi, Islamic Law Concept and Codification, Lahore 1979, 27-51, i Fazlur Rahman, Duh islama, Beograd, 1983,105-125, 147-166.

4 Joseph Schacht, Islamic Religiuous Law, The Legacy of Islam, 400.

5 Seyyed Hossein Nasr, The Question of Changes in Muslim Personal Law, Islamic Studies, Beirut, 1967, 29-30.

6 Zbornik zakona i naredaba za BiH, 1881, 342.

7 Više o tome, Emile Tyan, Judicial Organization, Law in the Middle East.1,237-278.

 

(Mak, broj 12, Novi Pazar, 1996)
Da li ste ?uli za bošnja?kog alhamijado pjesnika iz Sandžaka Sulejmana Tabakovi?a?

Poziv na saradnju

Postovani posjetioci,

Počeo je sa radom sajt Bosnjaci.rs čiji je osnovni cilj digitalizacija i postavljanje na internet baštine Bošnjaka.
Cilj nam je da u redakciju sajta uključimo što više ljudi i da objavimo što više materijala. Svi zainteresovani naučnici, književnici, fotografi, umjetnici mogu se javiti na redakcija@bosnjaci.rs da bi se dogovorili oko saradnje.
Također, pozivamo sve one koji su primijetili da neki rad nije objavljen kod nas, a da mu je tu mjesto, da nam se jave na isti mail.

Posljednji tekstovi

Aspekt Muminoviæeve kritièke filozofije

Šefket Krciæ

Utopicum kao indikacija krize humanuma

Rasim Muminoviæ

Bosna i Bošnjaci, jezik i pismo (II)

Muhsin Rizviæ

Bosna i Bošnjaci, jezik i pismo (I)

Muhsin Rizviæ

Kada prolazite kroz Sjeverin, otvorite prozor.... ili prièa o mom komšiji...

Nermin Hadzic

Pogrešna vaga

Hajro Ikiæ

Crna Bajka

Hajro Ikiæ

Sulejman Muftarevic-Heman

Ko smo mi Bošnjaci

Anonim

Poetsko

Anonim