Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/bosnjaci/public_html/db_fns.php on line 4

Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/bosnjaci/public_html/db_fns.php on line 4
Tegoba opstanka - Opšte privredne i životne prilike u Sandžaku izmeðu dva svjetska rata - Bosnjaci

Tegoba opstanka - Opšte privredne i životne prilike u Sandžaku izmeðu dva svjetska rata

Autor: Safet Bandžoviæ

 

Opšte privredne i životne prilike u Sandžaku izmeðu dva svjetska rata


Veoma nepovoljna društveno-ekonomska kretanja zahvatila su Sandžak krajem XIX vijeka kada se on odvaja od Bosne i Hercegovine koju ubrzo odlukom Berlinskog kongresa zauzima Austro-Ugarska, dok on ostaje, skoro u bespuæu, pod otomansko-turskom upravom sve do Balkanskih ratova, kada biva podijeljen izmeðu Srbije i Crne Gore.(1) Gradovi u Sandžaku neumitno gube svoj raniji znaèaj i ulogu zbog gašenja starih puteva i nastanka novih putnih pravaca koji ih potpuno zaobilaze. Pred austrougarsko zauzimanje Bosne i Hercegovine, u kojoj su do tada prilike bile skoro identiène kao u Sandžaku, Novi Pazar je bio veoma velika i znaèajna trgovaèka varoš sa razvijenim trgovaèkim vezama sa Skadrom i Dubrovnikom. Sve do te prelomile 1878. on je kao "vrata Bosne" živo posredovao u saobraæaju izmeðu Sarajeva, Soluna i Istambula.(2) Meðutim, okupacija Bosne i Hercegovine, "ubila" je i Novi Pazar koji je time ubrzano poèeo gubiti svoj nekadašnji vojno-politièki i privredni znaèaj.(3) Država je imala veæ previše briga pa joj nije bilo previše stalo da sa "ovom stopom zemlje razbija glavu". Proces stagnacije Sandžaka je nastavljen nakon 1918. godine. U periodu izmeðu dva svjetska rata bio je još izraženiji i u pojedinim ravnima još porazniji u usporedbi sa razvijenim krajevima novonastale jugoslavenske države. Duboki tragovi koje je ostavila osmansko-turska uprava u društvenim odnosima, životnim i radnim navikama i privrednom životu nisu otklonjeni veæ su, naprotiv, u uslovima slabog prodora kapitalizma, neriješenih feudalnih odnosa i dalje imali gotovo odluèujuæi primat. U Sandžaku je i dalje dominirala arhaièna zemljoradnja. U upotrebi su silom prilika zadržana oruða za rad èiji se oblici stoljeæima nisu mijenjali. Nezainteresovanost države da pokuša sa privrednim uzdizanjem skoro je konzervirala zateèene odnose i nivo radne kulture.

Sandžak su u meðuratnom periodu zaobišla sva krupnija investiranja, a stanovništvo nije bilo u moguænosti da samo utièe na brži preobražaj.(4) Svi dijelovi ovog regiona ostali su mahom na margini intenzivnijih društvenih, socijalnih, kulturnih i ekonomskih promjena. Ukupna površina Sandžaka bila je 7.096 kvadratnih kilometara. Od ovog je bilo obradive zemlje (njive i livade) 130.799,90 ha, a ostalo je zemljište bilo pod šumom, pašnjacima, utrinom, ili je bilo neplodno.(5) Postojale su širom Sandžaka cijele oblasti gdje su samo muškarci privreðivali, pa i tamo gdje je bilo 10-15 lica u kuæi, dok je ženski dio radne snage bio prvenstveno vezan za kuæu i domaæu radinost.(6) Prva drvena kola u Hisardžiku, selu u prijepoljskom kraju, napravljena su 1936. kada je jedan mještanin dobio u "miraz" njive i livade u selu Kaæevu. Sve do tada u ovom kraju u upotrebi su bile saonice, dok se transport obavljao preko ljudskih leða. Izvjesni Šaban Mutabdžija na leðima je prenosio po sto kilograma soli iz Sjenice u Prijepolje, a Bilal Inajetoviæ je iz Pravoševe donosio bremene sijena, a iz kanjona luèeve trupce teške preko 100 kilograma.(7) Industrijom i zanatstvom se u Sandžaku, prema popisu iz 1931. bavilo svega 3,39% stanovništva. Poljoprivredom, šumarstvom i ribolovom se bavilo 89,3%, a trgovinom i kreditnim prometom tek jedan odsto stanovništva.(8)


STANOVNIŠTVO

Na podruèju Sandžaka èetrdesetih godina XIX vijeka živjelo je oko 90.000 stanovnika. Od toga su Bošnjaci-Muslimani, po nekim podacima brojali 50.000. Po A. N. Kudrejavcevu, bošnjaèko-muslimansko stanovništvo u Sandžaku je 1871. èinilo 51,5% stanovništva. Nakon okupacije Bosne i Hercegovine 1878. Sandžak je brojao preko 160.000 stanovnika, gdje su Bošnjaci-Muslimani bili u veæini.(9) Po zvaniènoj turskoj statistici iz 1911. Bošnjaci-Muslimani su èinili preko 60 odsto stanovništva. Godine 1921. u Novom Pazaru je bilo 11.185 stanovnika, 1927. godine 10.682, a po popisu 1931. ovaj grad je imao 10.361 žitelja. Procenat bošnjaèko-muslimanskog stanovništva smanjivao se i u Prijepolju i Pljevljimau kojem je 1921. bilo 6.360 a deset godina kasnije svega 5.191 stanovnik. Sjenica je 1912. imala 4.539 a 1928. godine imala je 3.498 stanovnika.(10) Prema popisu iz 1921. na podruèju bjelopoljskog okruga koji je obuhvatilo bjelopoljski i lozanski srez, bilo je 26.165 stanovnika od èega 13.919 Muslimana i 12.228 Crnogoraca i Srba. Muslimani su tada èinili 53 odsto stanovništva. Deset godina kasnije, po popisu iz 19.31. godine u bjelopoljskom srezu je bilo ukupno 32.907 stanovnika, od kojih je Crnogoraca i Srba bilo 20.102 a Muslimana 12.765, odnosno 38,9 odsto ukupnog stanovništva. Taj pad je bio posljedica masovnog iseljavanja.(11)

U periodu izmeðu dva svjetska rata znatan dio bošnjaèko-muslimanskih porodica doseljenih iz Sandžaka u Tursku naseljen je u vulkanskim oblastima El Aziza i Erzinðana. U svom romanu Vrtlog Muhamed Musiæ, opisuje atmosferu masovnog napuštanja jednog sandžaèkog sela: "Vladala je potajna zebnja, nesigurnost, neki èudan strah kod onih koji su sa pasošima u džepovima èekali jutro da podu u Tursku i kod onih koji su došli da ih isprate. Niko nije sigurno znao na šta æe naiæi, šta æe zateæi u toj dalekoj zemlji o kojoj su kružile razlièite prièe. Potajna hladnoæa je prodirala do srži i mutila pamet. Napustiti kuæu, ostavili livade, èesme, planine, otiæi negde tamo u neku pustaru. Zavezati oèi, pa u svet! Svi su tako mislili, ali zemlja i kuæe su prodate. Torovi su ostali prazni. Navukao se mrak. Cele noæi su se pekle pite, gurabije, kuvala jaja. Oko kuæe su rzali konji. Sve je sada izgledalo beznaèajno maleno prema ovom velikom odlasku, prema rastanku koji se izlio u srca, u misli. Jedino su deca spavala po uglovima soba. Starija su se naslanjala na bale, o direke i tu kao okamenjena dremala...Od samog jutra, dok se sunce još nije pomolilo, seoskim putem išle su grupe ljudi i natovareni konji. Šarenele su se raznobojne bale. Iz antrešalja su virile deèije glave. Išli su preèicama da bi što pre izašli na prostranu zaravan koja se prostirala iznad sela".(12) Bošnjaci-Muslimani iseljeni tokom 1924. i 1925. naselili su daleke, graniène tursko-iranske predjele, oblast Gemzek šarkšla, vilajet Sivas, "do tame", kako su oni govorili, gdje su uslovi života bili veoma nezavidni.(13) Od 126.968 Muslimana koliko ih je u Sandžaku imalo 1911. godine, kasnije ih je bilo 99-208 po Gajretovoj statistici. Pravoslavaca je 1911. bilo 90.461, a 1931. godine 124.938. Nakon 1918. i velikog iseljavanja, broj Bošnjaka-Muslimana je znatno opao.(14) Prema statistici Ulema Medžlisa u Skoplju, krajem 1939. broj muslimana po pojedinim vakufskim povjereništvima izgledao je ovako:

 

Vakufsko

povjereništvo

Bijelo Polje Tutin Pljevlja Priboj Nova Varoš Sjenica Berane Svega
Domova 2.611 5.884 1.990 1.313 2.406 2.619 2.177 19.000
Muških 7.730 19.895 5.902 3.791 7.456 9.855 7.457 62.086
Ženskih 7.385 18.810 5.688 3.750 7.106 9.038 7.405 59.182
Svega 15.115 38.705 11.590 7.541 14.562 18.893 14.862 121.268
% 46 66 33 47 54 65 45 50,85

 

Stari, nekada bogali i ponosni sandžaèki gradovi lagano, ali sigurno su zamirali, pritisnuli depopulacijom, ekonomskim nazatkom, statiènošæu i monotonijom. Bez industrije, sa svojim baštama i voænjacima oni su se približavali tipu tzv. vrtnih gradova (Gertenstadte) koji su zadržavali neke sliènosti sa selom.(15) Jedan suvremenik je opisivao Novi Pazar 1936. godine: "Grad kao da je sadeljan od sve samih strateških pozicija. Okolina puna raskoši i miline koju daje bujna vegetacija. Život u gradu kipi od orijentanuma. Svak je u malom zadovoljan. Sirotinje je i previše ali nije nasrtljiva kao u velikim gradovima, gde na svaku petoricu èetvorica spadaju u varalice". O nekim detaljima iz životu ljudi u njemu takoðer je ostala zapisana interesantna crtica: "Predveèe posedaju ispred duæanskih vrata. Raška dovedena iz korita u uliène kanale šumori i rashlaðuje. Šestorica posedala na dašèanom motliæu i piju kahvu. Jedan stavio noge u vodu i serbes se rashlaðuje. Pevuši i u punom sevdahu pogleda prolaznike kao da izmamljuje u njih pozdrav "aferim".(16) Milisav Lutovac je pisao za Rožaje: "Znatan broj kuæa se zapušta i ne obnavlja. Sve više se vidi oronulih - lepih orijentalnih zgradu". Mahom su sva veæa mjesta u Sandžaku zadržala izgled balkanskog tipa varoši: gomile jako zbijenih duæana od drvene graðe i kuæe duž kratkih, vijugavih i malih ulica.(17)

 

SAOBRA

Literatura

(1) Sandžak je kao posebna adrninistrativno-teritorijalna jedinica formiran 2.2.1877. kada je izdvojen iz Bosanskog i prikljuèen Kosovskom vilajetu. Sandžak su tada saèinjavale kaze: Novi Pazar, Bijelo Polje i Bihor, Berane, Mitrovica, Rožaje, Pljevlja, Kolašin, Prijepolje i Nova Varoš. Mada je nakon toga nekoliko puta mijenjao teritorijalnu fizionomiju, on je ušao u nauku i sve diplomatske i politièke rjeènike pod imenom koje je podrazumijevalo onu teritoriju kada je zvanièno i bio formiran. Opšir. vid. H. Šabanoviæ, Bosanski pašaluk, Sarajevo 1982. 232-234; A. Alièiæ, Ureðenje Bosanskog ejaleta od 1879. do 1878. godine, Sarajevo 1983, 61, 84, 122.
(2) O zbivanjima izazvanim odlukama Berlinskog kongresa, opšir. vid. S. Bandžoviæ, Muhadžirska bespuæa, Mak. br.13-14, Novi Pazar 1996; Isti, Muhadžirska balkanska lutanja krajem XIX stoljeæa, "Has". Novi Pazar juli-avgust 1996.
(3) K. N. Kostiæ, Naši novi gradovi na jugu, Beograd 1922, 33; S. Bandžoviæ, Iskušenja historije, Novi Pazar 1993. 47-48.
(4) "Sandžak", br. 14, Prijepolje 1.10.1932; S. Bandžoviæ, O životu Muslimana u Sandžaku izmeðu dva rata, Zbornik Sjenice, br. 6-7, Sjenica 1991, 45-46.
(5) M.

(Mak, broj 13/14, Novi Pazar, 1996.)
Da li ste ?uli za bošnja?kog alhamijado pjesnika iz Sandžaka Sulejmana Tabakovi?a?

Poziv na saradnju

Postovani posjetioci,

Počeo je sa radom sajt Bosnjaci.rs čiji je osnovni cilj digitalizacija i postavljanje na internet baštine Bošnjaka.
Cilj nam je da u redakciju sajta uključimo što više ljudi i da objavimo što više materijala. Svi zainteresovani naučnici, književnici, fotografi, umjetnici mogu se javiti na redakcija@bosnjaci.rs da bi se dogovorili oko saradnje.
Također, pozivamo sve one koji su primijetili da neki rad nije objavljen kod nas, a da mu je tu mjesto, da nam se jave na isti mail.

Posljednji tekstovi

Aspekt Muminoviæeve kritièke filozofije

Šefket Krciæ

Utopicum kao indikacija krize humanuma

Rasim Muminoviæ

Bosna i Bošnjaci, jezik i pismo (II)

Muhsin Rizviæ

Bosna i Bošnjaci, jezik i pismo (I)

Muhsin Rizviæ

Kada prolazite kroz Sjeverin, otvorite prozor.... ili prièa o mom komšiji...

Nermin Hadzic

Pogrešna vaga

Hajro Ikiæ

Crna Bajka

Hajro Ikiæ

Sulejman Muftarevic-Heman

Ko smo mi Bošnjaci

Anonim

Poetsko

Anonim